Làng Tế Tiêu nằm ven sông Đáy, trên đất huyện Mỹ Đức xưa — tỉnh Hà Tây cũ — nay thuộc xã Mỹ Đức, thành phố Hà Nội. Trước khi có thị trấn, đây là một thôn của xã Đại Nghĩa, và huyện lỵ huyện Mỹ Đức đặt ngay tại thôn.

Tên làng đi cùng cộng đồng qua nhiều lần đổi đơn vị hành chính. Năm 1988, thôn được tách thành thị trấn Tế Tiêu. Năm 2004, thị trấn ấy nhập với xã Đại Nghĩa thành thị trấn Đại Nghĩa. Từ ngày 1/7/2025, đất thị trấn Đại Nghĩa nằm trong xã Mỹ Đức mới. Tên thôn Tế Tiêu vẫn là tên xóm làng, không mất đi khi tên thị trấn đổi.

Chuyện lập làng năm Hưng Phúc 1573

Về nguồn gốc lập làng, nghệ nhân phường rối và các cụ trong làng kể theo gia phả, sắc phong còn lưu ở đình. Năm Hưng Phúc 1573, thời Lê Trung Hưng, một vị quan tên Trần Triều Đông Hải về vùng ven sông Đáy lập làng Tế Tiêu. Ông dạy dân cày cấy, trồng dâu nuôi tằm, giữ yên xóm làng, và được xem là người gieo nghề rối cho làng.

Đây là lời truyền trong đình và trong phường rối, chưa phải một bản chính sử đã được khảo cứu đầy đủ. Bài viết ghi lại như truyền thuyết làng, để con cháu biết cách cha ông vẫn kể về cội nguồn.

Chưa có tài liệu nào trong hồ sơ thôn giải thích tường minh hai chữ “Tế Tiêu” theo nghĩa từ nguyên. Điều chắc hơn là tên làng đã có trước khi thị trấn Đại Nghĩa được thành lập, và chính thôn Tế Tiêu từng là hạt nhân của huyện lỵ.

Làng và nghề rối

Đời sống tinh thần của làng gắn với đình, với việc làng và với phường rối cạn — sân khấu diễn trên cạn, khác với phần lớn phường rối nước của Hà Nội. Các cụ ước chừng nghề đã khoảng bốn trăm năm, cùng mốc năm 1573 mà gia phả còn nhắc.

Đọc tiếp trong chuyên mục

• Thôn Tế Tiêu thành thị trấn huyện lỵ
• Thị trấn Tế Tiêu nhập vào thị trấn Đại Nghĩa
• Làng Tế Tiêu trong xã Mỹ Đức ngày nay

Nguồn: lời kể của nghệ nhân phường rối Tế Tiêu được báo chí ghi lại; hồ sơ sắp xếp đơn vị hành chính huyện Mỹ Đức.